Het Humanistisch Verbond in Friesland (Fryslân) organiseert onder de titel Tussen Onverschilligheid en Fanatisme een reeks lezingen filosofie voor een breed publiek. Ze hebben mij uitgenodigd een voordracht te houden over de relatie tussen leiders en volgelingen. Een mooi thema.

Leiders en volgelingen creëren samen onfortuinlijke machtsrelaties doordat alle betrokkenen zich laten leiden – en misleiden – door de macht der gewoonte. Hegel schreef hier al over toen hij het over de dialectiek van de relatie tussen heer en slaaf had. Als we ons voldoende helder realiseren dat de macht der gewoonte het echte werk doet, creëren wij de ruimte die tussen fanatisme en onverschilligheid opgezocht en gevonden kan worden. Want zowel de fanaticus als de onverschillige accepteert de macht der gewoonte als een onveranderlijk gegeven. Maar gewoontes zijn niet onveranderlijk. We kunnen ze afleren.