De website Beste-ID stelt jaarlijks een vraag waarop wetenschappers, kunstenaars, beleidsmedewerkers, ondernemers en andere denkers gevraagd wordt een antwoord te formuleren. Ik gaf in september 2025 antwoord op de vraag van dat jaar: Hoe moeten we omgaan met de opwarming van de aarde? Door een redactioneel slordigheidje is mijn antwoord echter vandaag pas, op 15 januari 2026, gepubliceerd.

Omdat ik het vermoeden had dat deze vraag zou leiden tot een hele reeks goede maar voor de hand liggende antwoorden, besloot ik het anders aan te pakken. Lees mee:

Er is ongetwijfeld een hele stapel vanzelfsprekende antwoorden op deze vraag zodra je denkt dat het evident is waarnaar in deze vraag verwezen wordt met “we” en “omgaan met”. En dan laat ik het complexe modale werkwoord “moeten” nog maar even buiten beschouwing.

Maar is het duidelijk waarnaar het woordje “we” verwijst? Wie zijn we? Zijn dat alle mensen die op dit moment op aarde leven? Of alleen de mensen die kunnen lezen? Alleen de mensen die Nederlands kunnen lezen? Horen de mensen erbij die nog geboren moeten worden? De mensen die al dood zijn? Horen de niet-menselijke actoren erbij? En dan bedoel ik niet alleen de bomen, ijsberen, bergen en rivieren die wellicht snakken naar het recht om gehoord te worden, om een stem te hebben, om hun behoeften en zorgen kenbaar te maken, maar dan bedoel ik ook al die bedrijven en multinationals die wij als rechtspersonen een veel te grote stem hebben laten krijgen in het gesprek van de mensheid. Het is helemaal niet zo duidelijk wie zich allemaal aangesproken zou moeten voelen door het gebruik van het woordje “we”. Dat is één van de kwesties die mij zorgen baart, al een heel professioneel leven lang.[i] En voordat we (we!) ook maar kunnen beginnen met het serieus nemen van bovenstaande vraag, zullen we een gespreksruimte moeten zien te creëren waarin ieder die zich aangesproken behoort te voelen – en hier gaat dat modale werkwoord “moeten” nog voor veel problemen zorgen – haar of zijn stem kan laten horen en kan laten meewegen.

Dat zal lastig genoeg worden, vooral ook in combinatie met dat werkwoord “omgaan met”. Want wat betekent het om met de opwarming van de aarde om te gaan? Betekent dat je huis voorzien van airconditioning? Meer zomerse kleding kopen? Op vakantie gaan naar arctische gebieden in Canada, Groenland of Lapland? Gaat het om individueel gedrag? Bedoelen we met “we” dan “ieder van ons”? Of bedoelen we met “we” ons allemaal in gezamenlijkheid als één meervoudige actor?

Je ziet, je krijgt niet snel een antwoord als je een filosoof een vraag stelt, zelfs niet als het een belangrijke, urgente, terechte vraag is. Je krijgt slechts een heleboel vragen terug, vragen die hopelijk jouw denken aanzwengelen, zodat je je intellectueel niet meer hoeft in te spannen om zinnig te reflecteren op al die vanzelfsprekende antwoorden op bovenstaande vraag.

---

[i] Zie vooral Jan Bransen, En nu? De mens als bedreigde diersoort. Leusden: ISVW Uitgevers, 2024.